Murowana wędzarnia ogrodowa to wydatek rzędu kilkuset złotych w cegle i kilka weekendów pracy, a służy dziesiątki lat. Zbudowana według sprawdzonego schematu, czyli z osobnym paleniskiem połączonym z komorą kanałem dymowym, pozwala wędzić na zimno i na gorąco. Dym schładza się po drodze, więc wędliny nie gotują się od spodu, a mięso nie nabiera goryczy. Najwięcej błędów popełnia się na etapie projektu: za krótki kanał, zły spadek albo brak wyczystki. Poprawianie tego po wymurowaniu oznacza zwykle rozbiórkę.
Wybór miejsca i wymiary
Wędzarnię najlepiej stawiać w miejscu osłoniętym od wiatru, na lekkim wzniesieniu, z dala od drewnianych płotów i koron drzew. Przy wyborze trzeba uwzględnić kierunek, w którym dym będzie nosić na sąsiada. Warto też sprawdzić miejscowe przepisy dotyczące odległości od granicy działki i ewentualnych zgłoszeń. W razie wątpliwości wystarczy zapytać w urzędzie gminy, zanim pójdzie pierwsza cegła.
Dla rodziny rozsądne wymiary to komora o wnętrzu 60 × 60 cm i wysokości 150–180 cm. Mieści się w niej 2–3 poziomy wieszaków z kiełbasą, szynkami i rybami. Większa komora gorzej się wędzi, bo trudniej utrzymać w niej stałą temperaturę i równomierny dym.
Materiały i narzędzia
- cegła pełna czerwona na komorę (ok. 250–300 szt.) oraz cegła szamotowa na wnętrze paleniska (ok. 40 szt.),
- zaprawa cementowo-wapienna do komory i zaprawa szamotowa lub glina ogniotrwała do paleniska,
- beton na płytę fundamentową, siatka zbrojeniowa Ø 8 mm, kruszywo na podsypkę,
- drzwiczki żeliwne do paleniska, kątowniki stalowe na belki stropowe i wsporniki rusztów,
- rura kominowa Ø 100–150 mm z przepustnicą (szybrem),
- poziomica, sznurek murarski, kielnia, młotek murarski, szlifierka z tarczą do cegły, łopata, wiadro na zaprawę.
Zakazane są cegły dziurawki, pustaki żużlowe i wszystko, co pochodzi z rozbiórek i może być nasiąknięte olejem lub farbą. Pod wpływem ciepła i dymu takie materiały mogą oddawać do komory zanieczyszczenia, które osadzą się w mięsie. Metalowe elementy mające kontakt z żywnością, czyli pręty, haki i ruszty, powinny być ze stali nierdzewnej.
Budowa krok po kroku
Fundament i palenisko
Pod całą konstrukcję wykopuje się plac na głębokość ok. 30 cm, wysypuje 15 cm podsypki z kruszywa i ubija. Na to idzie siatka zbrojeniowa na podkładkach dystansowych i beton o grubości około 15 cm. Płyta powinna wystawać 10–15 cm poza obrys ścian. Zaprawa potrzebuje minimum 7 dni, żeby związać, a pełną wytrzymałość osiąga po 3–4 tygodniach. W tym czasie warto zaplanować rozmieszczenie palenisko–kanał–komora.
Palenisko ma wymiary wewnętrzne około 40 × 40 × 40 cm. Wnętrze wykłada się cegłą szamotową na zaprawie szamotowej, a zewnętrzne ściany murowane są z cegły czerwonej. Zwykła cegła w bezpośrednim kontakcie z żarem pęka, dlatego szamot jest tu konieczny. Drzwiczki żeliwne wmurowuje się na wysokości około 15 cm nad dnem. Pod nimi dobrze zostawić miejsce na popiół.
Dobrze, jeśli drzwiczki mają regulację dopływu powietrza. Wędzenie to powolne tlenie się trocin lub grubszych szczap, a nie palenie z płomieniem. Bez regulacji ciągu opał albo zgaśnie, albo wpadnie w gwałtowny żar i dym zrobi się gorący.
Kanał dymowy i komora
Kanał łączący palenisko z komorą powinien mieć minimum 2 m długości. Jeśli planowane jest wędzenie na zimno, w temperaturze do 25–30°C, lepiej przyjąć 3–4 m. Przekrój wewnętrzny to około 20 × 20 cm. Układa się go ze spadkiem w górę, w stronę komory, rzędu 10%, czyli około 10 cm na metr. Dzięki temu dym sam się wznosi, a skropliny i smoła spływają w dół, do paleniska.
Kanał może iść pod ziemią, co poprawia chłodzenie dymu. Przykrywa się go płytami betonowymi albo cegłą układaną na sztorc. W najniższym punkcie, tuż przy palenisku, zostawia się wyczystkę, czyli zamykany otwór do usuwania sadzy. Bez niej po kilku sezonach kanał się zapycha, a oczyszczanie bez rozbiórki jest bardzo trudne.
Ściany komory murowane są na zaprawie cementowo-wapiennej, na styk z kanałem, ale bez wpuszczania w niego zaprawy. Na wysokości 60, 110 i 150 cm wmurowuje się kątowniki lub pręty nierdzewne, na których oprą się ruszty i drążki. Dno komory dobrze wykonać z lekkim spadkiem do środka i wstawić tackę na skapujący tłuszcz.
Ściany o grubości pół cegły wystarczą w ogrodzie, ale cegła na płask (25 cm) znacznie lepiej trzyma temperaturę zimą. Strop robi się z kątowników stalowych przykrytych cegłą lub płytą. W środku zostawia się otwór na komin.
Najprostszy test szczelności komory to pierwsze palenie na sucho. Jeśli dym wydostaje się przez spoiny, trzeba je uzupełnić zaprawą jeszcze przed wędzeniem żywności.
Drzwi, komin i wyposażenie
Drzwi do komory najlepiej zrobić z surowej olchy lub buku albo ze stali nierdzewnej. Drewno nie może być malowane ani lakierowane, bo farba pod wpływem ciepła i dymu wydziela szkodliwe związki. Szczelność nie musi być idealna. Lekka szczelina u dołu poprawia ciąg, a dym i tak wyjdzie górą. Zawiasy i zasuwa powinny pozwalać szybko otworzyć drzwi, gdy temperatura skoczy.
Komin z rury o średnicy 10–15 cm wystaje ponad dach komory o 30–50 cm. Przepustnica pozwala regulować ciąg: przy wędzeniu na zimno przymyka się ją prawie całkiem, a na gorąco otwiera szerzej. Do komory przyda się też termometr wędzarniczy wkręcony na wysokości wieszaków. Bez niego temperatura jest zgadywana, a od niej zależy bezpieczeństwo produktu.
Pierwsze rozpalenie i opał
Świeża zaprawa potrzebuje 2–3 tygodni na wyschnięcie. Dopiero potem zaczyna się suszenie ogniem, czyli kilka dni palenia małym ogniem po kilka godzin, żeby wypędzić wilgoć. Później wędzarnię trzeba przepalić dymem z drewna, bez żadnej żywności, minimum 2–3 razy po 4–6 godzin. Ściany i kanał pokryją się cienką warstwą osadu, a zapach cementu zniknie.
Do wędzenia nadają się drewno olchowe, bukowe, grabowe, dębowe oraz owocowe, na przykład jabłoń i śliwa. Nie wolno używać drewna iglastego, bo zawiera żywicę, która nadaje mięsu gorzki posmak i osadza się w kanale. Drewno musi być suche, ale nie przeschnięte, a kora lepiej, żeby była zdjęta.
Przy wędzeniu na zimno ogień utrzymuje się na minimalnym poziomie, a dym powinien być chłodny i gęsty. Temperatura w komorze nie powinna przekraczać 25–30°C. Przy wędzeniu na gorąco, w zakresie około 50–90°C, wystarczy skrócić kanał lub zwiększyć ogień. Przed każdym sezonem trzeba oczyścić wyczystkę i sprawdzić komin, bo sadza z kanału potrafi się zapalić.
Dym z dobrze działającej wędzarni jest niemal niewidoczny, delikatnie błękitny. Jeśli wali gęsty, biały lub żółtawy kłąb, drewno jest zbyt wilgotne albo brakuje powietrza w palenisku.
Przy pracy z ogniem w ogrodzie obok powinny stać wiadro z wodą lub gaśnica, a popiół wynosi się dopiero po całkowitym wystygnięciu. Wędzenie na zimno bez wcześniejszego peklowania mięsa jest ryzykowne, bo w temperaturze poniżej 30°C rozwijają się bakterie. Jeśli receptura budzi wątpliwości, lepiej skonsultować ją ze sprawdzonym przepisem na peklowanie, zamiast improwizować.
